تاب آوری چیست؟ | چگونه تاب آوری خود را افزایش دهیم؟

زندگی همیشه طبق برنامه پیش نمی‌رود. گاهی برخلاف انتظارات ما یک بحران مالی، یک شکست عاطفی، یک تغییر شغلی ناگهانی یا حتی یک بیماری، همه معادلات ذهنی مان را به‌هم می‌ریزد. بعضی افراد بعد از بحران‌ها قوی‌تر می‌شوند و بعضی دیگر برای مدت طولانی درگیر آسیب‌های روانی باقی می‌مانند؟ اما چرا؟ چه تفاوتی این بین وجود دارد؟

دکتر عباسعلی رفیعی

کارشناسی ارشد روانشناسی

دریافت مشاوره فوری

هزینه 500,000 تومان

پاسخ این تفاوت، یک مهارت کلیدی است، یعنی: تاب ‌آوری یا Resilience

در ادامه بررسی می کنیم که تاب ‌آوری چیست، چه انواعی دارد، چگونه می‌توان آن را تقویت کرد و چرا در دنیای پرتنش امروز، به یکی از مهم‌ترین مهارت‌های زندگی تبدیل شده است.

تاب ‌آوری یعنی چه؟

تاب آوری در روانشناسی به توانایی هایی گفته می شود که سازگاری مؤثر با استرس، فشارهای روانی و بحران‌های زندگی را در فرد ایجاد کند.

انکار مشکل و فرار از آن، گاها یک واکنش ناخودآگاه در افراد است این عکس العمل می تواند پیش زمینه روانشناختی داشته باشد. بسیاری از این افراد مهارت تاب آوری را در خود تقویت نکرده و در مواجهه با مشکلات، حالت انفعال به خود می گیرند. تعریف تاب آوری به معنای بازگشت به تعادل روانی پس از تجربه شرایط سخت است. کسب این توانایی در زندگی روزمره کنونی یک ارزش محسوب می‌شود.

به بیان ساده‌تر، وقتی می‌پرسیم «تاب‌ آوری چیست؟» در واقع درباره قدرت سازگاری، انعطاف‌پذیری ذهنی و حفظ عملکرد سالم در شرایط سخت صحبت می‌کنیم.

تفاوت تاب ‌آوری و صبر

بسیاری تصور می‌کنند تاب ‌آوری همان صبر کردن است. اما تفاوت مهمی بین این دو ویژگی وجود دارد:

صبر و تحمل، به ویژه در برخی شرایط ممکن است منفعلانه باشد. از طرفی تحمل می‌تواند همراه با سرکوب هیجانات باشد و بعدها به اشکال ناهنجار و مختلف بروز کند.

پیشنهاد خواندن

---

عزت نفس و راه‌های تقویت آن

تفاوت بین روانشناس و روانپزشک

اما تاب ‌آوری در زندگی یعنی مواجهه فعال، یادگیری و رشد. این ویژگی هوشمند، باعث می‌شود ذهن در بحران ها به صورت منظم و ساختارمند عمل کند.

چرا تاب ‌آوری مهارتی فراتر از مقاومت ساده است؟

مقاومت یعنی نشکستن. در مقاومت معمولا انعطاف و پذیرشی وجود ندارد و ذهن از چهارچوب های تعیین شده پا برون نمی‌گذارد اما تاب ‌آوری یعنی خم شدن بدون فروپاشی و بازگشت با قدرت بیشتر.

در واقع، این مهارت ترکیبی از هوش هیجانی (EQ)، مهارت حل مسئله و مدیریت استرس و اضطراب است.

چرا تاب ‌آوری در دنیای امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟

فشارهای روانی در زندگی مدرن به مراتب بیشتر از گذشته است. چراکه زندگی مدرن با چالش‌هایی همراه است که نسل‌های قبل کمتر تجربه کرده‌اند:

• تغییرات سریع شغلی
• ناامنی اقتصادی
• تاثیر شبکه‌های اجتماعی
• رقابت‌های حرفه‌ای
• بحران‌های جهانی

در چنین شرایطی، تاب ‌آوری در بحران‌ها به یک مهارت حیاتی تبدیل شده است.

نقش تاب ‌آوری در سلامت روان

افراد تاب‌آور به دلیل دانستن تکنیک های تاب آوری کمتر دچار اختلالات اضطرابی و افسردگی می‌شوند و توانایی بیشتری در مقابله با بحران دارند. چراکه اضطراب یکی از اولین و اساسی ترین عوامل در ایجاد انفعال افراد است. بروز و عدم کنترل آن می تواند مهارت های حل مسئله در افراد را مختل کند.

در بسیاری از جلسات مشاوره روانشناسی، یکی از اهداف اصلی، تقویت تاب ‌آوری برای کاهش آسیب‌های روانی است.

در صورت نیاز می‌توانید از خدمات روانشناس آنلاین یا مشاوره روانشناسی آنلاین ایزوویزیت بهره بگیرید تا مسیر رشد روانی شما تخصصی‌تر طی شود.

تیپ شخصیتی تاب‌آور چیست؟

در روانشناسی، تیپ شخصیتی تاب‌آور به افرادی گفته می‌شود که الگوهای شناختی، هیجانی و رفتاری آن‌ها باعث می‌شود در مقابله با بحران دچار فروپاشی نشوند و بتوانند سریع‌تر به تعادل برگردند.

این افراد لزوماً بدون استرس یا شکست نیستند؛ حتی مانند سایر افراد از پیشامدها آسیب می بینند اما نحوه تفسیر و پاسخ‌دهی آن‌ها متفاوت است.

ویژگی ‌های افراد تاب ‌آور

انعطاف ‌پذیری روانی به معنای توانایی تغییر دیدگاه در مواجهه با شرایط جدید است. افراد دارای انعطاف پذیری ذهنی، نه تنها به حل و رفع موانع می پردازند بلکه تهدیدها را نیز به فرصت تبدیل می‌کنند.

خودآگاهی و تنظیم هیجانات

خودآگاهی بالا یا خودشناسی، مهارت شناخت خصوصیات خود و نحوه عملکرد خود در حل و رفع مسائل است. این قابلیت باعث می‌شود فرد هیجاناتش را بشناسد و به جای آنکه تحت کنترل اتفاقات قرار بگیرد، سعی می کند آن‌ها را مدیریت کند.

امید و نگرش مثبت واقع‌بینانه

گاهی امیدواری با خوش‌بینی ساده‌لوحانه اشتباه گرفته می شود که آن هم بستگی به شرایط و نحوه تفکر و برخورد افراد دارد. در حقیقت، امید در افراد تاب‌آور، به معنی خوش‌بینی کورکورانه و بی تدبیر نیست؛ تاب آوری در بحران ها نوعی نگاه واقع‌بینانه همراه با باور به امکان تغییر است.

معنا‌ محوری

افراد تاب آور معمولا نگرش متفاوتی دارند که به آن ها کمک می کند اتفاقات را به نحو دیگری تفسیر و پردازش کنند. این افراد در بحران به دنبال «معنا» می‌گردند، نه صرفاً مقصر. این سبک نگرش در عین حال که اخلاق مند و منصفانه است، از آثار و نتایج فاجعه بار پس از واکنش نسبت به رخدادها نیز پیشگیری می کند.

سرسختی ذهنی

ذهن ساختارمند و منطقی افراد تاب آور دارای ترکیبی از ویژگی هایی مانند تعهد، کنترل و نگاه چالشی به مشکلات است.

آیا تیپ شخصیتی تاب‌آور ذاتی است؟

خیر. پژوهش‌ها در حوزه Resilience نشان می‌دهد که این ویژگی‌ها قابل یادگیری هستند. یعنی تاب آوری یک ویژگی اکتسابی و یک مهارت است و به صورت ذاتی صرفا در افراد وجود ندارد. حتی اگر فردی امروز خود را آسیب‌پذیر بداند، با آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، مدیریت استرس و تقویت هوش هیجانی می‌تواند به سمت این تیپ شخصیتی تاب آور حرکت کند.

تفاوت تیپ تاب‌آور با آدم بی‌احساس

یکی از سوءبرداشت‌ها این است که افراد تاب‌آور سرد و بی‌احساس‌اند. چراکه در شرایط بحران برخلاف رفتارهای هیجانی اکثریت، به صورت اصولی و منطقی رفتار می کنند.

درحالی‌که واقعیت کاملا برعکس است: آن‌ها هیجان و حتی تمام حالات روحی و روانی مانند نگرانی را تجربه می کنند اما در آن غرق نمی‌شوند. یعنی وارد فاز انفعال نشده و عملکرد مفید خود را از دست نمی دهند.

انواع تاب ‌آوری

تاب‌ آوری تنها به فرد محدود نمی‌شود؛ در روانشناسی و مطالعات سازمانی، چند نوع تاب‌آوری شناسایی شده که هر کدام نقش متفاوتی در زندگی دارند. با توجه به اینکه به انسان در زندگی روزمره با سطوح مختلف نقشی در جامعه برخود دارد، شناخت آن‌ها کمک می‌کند راه‌های افزایش تاب‌آوری هدفمندتر دنبال شوند.

تاب‌ آوری فردی

به توانایی شخص در مواجهه با فشارها، استرس‌ها و بحران‌های شخصی برمی‌گردد و اولین مقوله در تاب آوری از نظر اهمیت یادگیری است.

ویژگی ها:

• انعطاف‌پذیری روانی
• خودآگاهی و مدیریت هیجانات
• امید و نگرش مثبت واقع‌بینانه

تاب‌ آوری خانوادگی

این ویژگی از عواطف و همبستگی خانوادگی نشات می گیرد و به معنی توان خانواده برای حفظ انسجام، ارتباط و حمایت عاطفی هنگام مواجهه با بحران‌ها است.

ویژگی‌ها:

• حمایت اجتماعی و عاطفی
• حل مسئله گروهی
• مهارت‌های ارتباطی موثر

تاب‌آوری اجتماعی

تاب آوری در سطح جامعه به مسئولیت و نقش شهروندی برمی گردد و به معنی توان جامعه یا گروه اجتماعی برای مقابله با بحران‌های جمعی و محیطی است.

ویژگی‌ها:

• همکاری و همبستگی اجتماعی
• مهارت مدیریت بحران جمعی
• قدرت سازگاری گروهی

تاب‌آوری سازمانی

در محیط کار، سازمان‌هایی موفق‌ترند که فرهنگ سازگاری با تغییرات و مدیریت بحران را در ساختار خود نهادینه کرده‌اند.

ویژگی‌ها:

• مدیریت بحران و ریسک
• فرهنگ یادگیری و سازگاری
• نقش رهبران در ایجاد فرهنگ تاب ‌آوری

تاب‌آوری اقتصادی

مسئله اقتصاد یکی از مسائل حیاتی است و کسب این توانایی به افراد یا سازمان‌ها برای مواجهه با فشارهای مالی و اقتصادی و بازگشت به تعادل یاری می رساند.

ویژگی‌ها:

• مدیریت منابع مالی
• تصمیم‌گیری واقع‌بینانه
• برنامه‌ریزی بلندمدت

تاب‌آوری تحصیلی / آموزشی

پرورش این نوع تاب آوری از حساسیت ویژه ای برخوردار است. چراکه باز سنی کودک و نوجوان، بازه رشد و کشف و یادگیری است. از طرفی کودک قوه تشخیص دقیقی نسبت به درستی و نادرستی امور ندارد. به همین خاطر کسب این مهارت به توانایی دانش‌آموزان و دانشجویان برای مقابله با چالش‌ها، شکست‌ها و فشارهای تحصیلی کمک می‌کند.

ویژگی‌ها:

• پشتکار و سرسختی ذهنی
• مدیریت استرس امتحانات
• استفاده از بازخورد برای رشد

عوامل موثر بر افزایش تاب ‌آوری

از آنجا که تاب آوری یک خصلت اکتسابی است، افراد می توانند به مرور آن را در خود تقویت کنند. افزایش تاب آوری در طی زمان باعث می شود مهارت هایی مانند حل مسئله و منطق فکری در افراد تقویت شود. عوامل موثر بر افزایش تاب آوری عبارتند از:

حمایت اجتماعی

داشتن شبکه حمایتی قوی، یکی از عوامل محافظت ‌کننده ذهنی در برابر فشارهای روانی است.

مهارت حل مسئله

توانایی تحلیل موقعیت و انتخاب راه‌حل منطقی، نقش مهمی در افزایش تاب ‌آوری دارد.

مدیریت استرس

مدیریت استرس و اضطراب از پایه‌های اصلی مهارت تاب‌ آوری محسوب می‌شود.

نقش سبک زندگی سالم

خواب کافی، تغذیه سالم، فعالیت بدنی و روابط اجتماعی سالم، به شکل مستقیم در تقویت تاب‌ آوری مؤثرند.

راه‌های عملی افزایش تاب ‌آوری

افزایش تاب ‌آوری مانند هر مهارت دیگری به تمرین و تداوم و خودکنترلی نیاز دارد. اگر می‌پرسید «چگونه تاب ‌آوری خود را افزایش دهیم؟» این راهکارها کاربردی هستند:

تمرین ذهن‌آگاهی

تمرین‌های توجه‌آگاهی کمک می‌کنند در لحظه حال بمانید و از نشخوار فکری فاصله بگیرید.

تغییر گفت‌وگوی درونی

جایگزینی افکار منفی با تحلیل‌های منطقی، یکی از تکنیک‌های تاب ‌آوری است.

تعیین اهداف واقع‌بینانه

هدف‌گذاری قابل دسترس که منجر به احساس کنترل می شود، یکی از راه های افزایش تاب ‌آوری است.

پذیرش شکست به عنوان بخشی از مسیر

تاب ‌آوری بعد از شکست زمانی شکل می‌گیرد که فرد شکست را تجربه یادگیری بداند، نه پایان مسیر. این مقوله یکی از مهم ترین نشانه های افراد تاب آور است.

تاب‌ آوری در محیط کار

تاب‌آوری در محیط کار یعنی توانایی سازگاری با فشارهای شغلی، تغییرات سازمانی و بحران‌های حرفه‌ای بدون افت عملکرد و سلامت روان.

کارکنان تاب‌آور در مواجهه با چالش‌ها دچار فرسودگی شغلی نمی‌شوند، بلکه با مهارت مدیریت استرس و حل مسئله، مسیر جایگزین پیدا می‌کنند.

تقویت تاب‌آوری در محیط کار باعث افزایش بهره‌وری، کاهش تعارض‌های سازمانی و حفظ انگیزه در شرایط سخت می‌شود.

مقابله با فرسودگی شغلی

در بسیاری از سازمان‌ها، نبود مهارت مقابله با بحران منجر به فرسودگی شغلی می‌شود.

تاب ‌آوری در محیط کار به کارکنان کمک می‌کند فشارهای حرفه‌ای را مدیریت کنند و از تحلیل رفتن انرژی روانی جلوگیری شود. یک از ملزومات تاب آوری در محیط کار، سرسختی ذهنی است. این مهارت کمک می کند تا ذهن در اولین مواجهه با یک چالش دچار فروپاشی نشود و بتواند با مهارت حل مسئله و به روش منطقی در پی حل بحران باشد.

مدیریت بحران در سازمان

سازمان‌هایی با مهارت تاب‌ آوری سریع‌تر خود را با تغییرات بازار تطبیق می‌دهند.

نقش رهبران در ایجاد فرهنگ تاب‌ آوری

رهبران با آموزش مهارت‌های مقابله‌ای و ایجاد فضای امن روانی، زمینه تقویت تاب ‌آوری را فراهم می‌کنند.

تاب‌ آوری در کودکان و نوجوانان

تاب‌آوری در کودک و نوجوان یعنی توانایی سازگاری با فشارهای تحصیلی، تغییرات رشدی و چالش‌های اجتماعی بدون آسیب جدی به سلامت روان. کودکان تاب‌آور با یادگیری مهارت‌های مقابله‌ای، مدیریت هیجان و حمایت والدین، در برابر شکست‌ها انعطاف‌پذیرتر عمل می‌کنند و سریع‌تر به تعادل برمی‌گردند.

نقش والدین در پرورش فرزند تاب‌آور

سبک فرزندپروری حمایتی و آموزش قدرت سازگاری، پایه‌گذار تاب ‌آوری کودکان است.

آموزش مهارت‌های مقابله‌ای از کودکی

آموزش مدیریت هیجان، حل مسئله و مسئولیت‌پذیری از جمله این مهارت ها هستند و  تربیت فرزند تاب آور نقش مهمی در افزایش تاب‌ آوری آینده فرد دارد.

اشتباهات رایج درباره تاب‌ آوری

از اشتباهات رایج درباره تاب‌آوری این است که آن را برابر با سرکوب احساسات یا «قوی بودنِ همیشگی» می‌دانند، درحالی‌که تاب‌آوری یعنی تجربه هیجان و بازگشت آگاهانه به تعادل.

تاب ‌آوری یعنی سرکوب احساسات؟

خیر. سرکوب احساسات می‌تواند سلامت روان را تهدید کند. حتی ممکن است تمام احساسات و هیجانات سرکوب شده, باعث فرسودگی روانی شده و بعدها به شکل وخیمی بروز پیدا کنند. تاب ‌آوری یعنی تجربه هیجان و سپس تنظیم آن.

افراد قوی هیچ‌وقت نمی‌شکنند؟

افراد تاب ‌آور نیز دچار ناراحتی می‌شوند، اما در بازگشت به تعادل سریع‌تر عمل می‌کنند.

ارتباط تاب ‌آوری با سلامت روان و موفقیت

ارتباط تاب‌آوری با سلامت روان و موفقیت در این است که این مهارت با کاهش اضطراب و افزایش انعطاف‌پذیری ذهنی، فرد را در مسیر رشد شخصی و دستیابی پایدار به اهداف توانمندتر می‌کند.

تاب ‌آوری و کاهش اضطراب

افزایش تاب‌ آوری در شرایط سخت باعث کاهش اضطراب مزمن و بهبود عملکرد فردی می‌شود.

تاب ‌آوری و رشد پس از بحران

برخی افراد پس از بحران‌ها، دچار رشد روانی عمیق می‌شوند. این پدیده به نام رشد پس از سانحه شناخته می‌شود.

جمع ‌بندی

تاب ‌آوری مهارتی اکتسابی است؛ نه ویژگی ذاتی ثابت. با آموزش، تمرین و دریافت حمایت تخصصی می‌توان آن را تقویت کرد. اهمیت تاب آوری در زندگی به اندازه ای است که لازم است همه افراد از سنین کودکی تا بزرگسالی، برای بقا و ادامه دادن به زندگی در بحران ها، به نوعی این مهارت را فرا بگیرند.

اگر احساس می‌کنید در شرایط سخت نیاز به همراهی حرفه‌ای دارید، دریافت نوبت آنلاین، ویزیت آنلاین یا مشاوره تلفنی با روانشناس می‌تواند مسیر افزایش تاب‌ آوری را هدفمندتر کند. مقابله با بحران ‌های زندگی مهارت تاب آوری را می طلبد. در صورت تمایل می‌توانید از خدمات بهترین دکتر روانشناس آنلاین در ایزوویزیت استفاده کنید.