آزمایش‌های قبل از لیزر واریس | نقش سونوگرافی داپلر در انتخاب درمان

واریس پا یکی از مشکلات شایع عروقی است که می‌تواند با برجسته‌شدن رگ‌ها، احساس سنگینی پا، درد، تورم و خستگی همراه باشد. امروزه لیزر داخل‌وریدی یکی از روش‌های درمانی مؤثر برای برخی از انواع واریس است؛ اما آیا همه افرادی که رگ‌های برجسته دارند، به لیزر نیاز دارند؟

دکتر فربد طالبیان

متخصص قلب و عروق

دریافت مشاوره فوری

هزینه 450,000 تومان

پاسخ منفی است. انتخاب روش مناسب درمان واریس به علت ایجاد آن، وضعیت دریچه‌های وریدی، مسیر جریان خون و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. به همین دلیل، بررسی‌های قبل از لیزر واریس و به‌ویژه سونوگرافی داپلکس وریدی نقش مهمی در تشخیص دقیق و انتخاب روش درمان دارند.

در این مقاله بررسی می‌کنیم که پیش از لیزر واریس چه ارزیابی‌هایی لازم است، سونوگرافی داپلر چه اطلاعاتی در اختیار پزشک قرار می‌دهد و آیا انجام آزمایش خون برای همه بیماران ضروری است یا خیر.

چرا قبل از لیزر واریس باید بررسی‌های تخصصی انجام شود؟

واریس فقط به معنای بزرگ‌شدن رگ‌های سطحی نیست. در بسیاری از بیماران، اختلال عملکرد دریچه‌های وریدی باعث بازگشت غیرطبیعی خون به سمت پایین پا می‌شود. این پدیده که «رفلاکس وریدی» نام دارد، می‌تواند فشار داخل وریدها را افزایش دهد و به گسترش واریس منجر شود.

از سوی دیگر، برجستگی رگ‌ها همیشه به معنای وجود نارسایی قابل‌توجه وریدی نیست. برخی افراد فقط رگ‌های ظریف و سطحی دارند، درحالی‌که گروهی دیگر با وجود ظاهر نسبتاً طبیعی پا، دچار نارسایی وریدی و علائم قابل‌توجه هستند.

بررسی‌های پیش از درمان به پزشک کمک می‌کنند تا:

• علت اصلی ایجاد واریس را مشخص کند.
• وجود و شدت رفلاکس وریدی را ارزیابی کند.
• وضعیت وریدهای عمقی را بررسی کند.
• رگ مناسب برای درمان داخل‌وریدی را شناسایی کند.
• احتمال وجود انسداد وریدی یا مشکلات عروقی دیگر را بررسی کند.
• مشخص کند که لیزر، اسکلروتراپی، فلبکتومی یا روش دیگری مناسب‌تر است.

مطابق راهنماهای بالینی انجمن جراحان عروق و انجمن‌های تخصصی مرتبط، سونوگرافی داپلکس روش تشخیصی اصلی برای بررسی رفلاکس وریدی در بیماری‌های مزمن وریدی اندام تحتانی است.

۱. معاینه پزشک؛ اولین مرحله قبل از لیزر واریس

اولین قدم، مراجعه به پزشک متخصص عروق یا پزشکی است که در تشخیص و درمان بیماری‌های وریدی تجربه دارد. در این مرحله، پزشک درباره علائم، سابقه پزشکی و وضعیت رگ‌های پا اطلاعات جمع‌آوری می‌کند.

پیشنهاد خواندن

---

TI-RADS در سونوگرافی تیروئید چیست؟ تفسیر درجات و نیاز به نمونه‌برداری

بررسی علائم و سابقه پزشکی

پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:

• درد، سنگینی، خستگی یا گرفتگی پاها
• تورم مچ پا یا ساق، به‌خصوص در پایان روز
• خارش، تغییر رنگ پوست یا ایجاد زخم
• سابقه لخته‌شدن خون در وریدهای عمقی
• سابقه واریس یا ترومبوز در اعضای خانواده
• بارداری‌های قبلی و تعداد آن‌ها
• سابقه جراحی عروقی یا درمان قبلی واریس
• مصرف داروها، به‌ویژه داروهای مؤثر بر انعقاد خون
• بیماری‌های زمینه‌ای و عوامل خطر لخته‌شدن خون

این اطلاعات به پزشک کمک می‌کنند تا شدت بیماری، احتمال مشکلات همراه و نیاز به بررسی‌های بیشتر را مشخص کند.

معاینه ظاهری پاها

پزشک وضعیت رگ‌های برجسته، تورم، تغییر رنگ پوست، اگزمای وریدی، زخم و سایر نشانه‌های بیماری وریدی را بررسی می‌کند. در بسیاری از موارد، معاینه در حالت ایستاده نیز مفید است؛ زیرا ممکن است رگ‌های واریسی در این وضعیت واضح‌تر دیده شوند.

معاینه به‌تنهایی برای تعیین تمام مسیرهای غیرطبیعی جریان خون کافی نیست؛ بنابراین، در بیمارانی که احتمال نارسایی وریدی یا نیاز به درمان مداخله‌ای وجود دارد، سونوگرافی نقش مهمی دارد.

۲. سونوگرافی داپلر وریدی چیست و چرا قبل از لیزر اهمیت دارد؟

سونوگرافی داپلر وریدی که معمولاً به‌صورت بررسی داپلکس انجام می‌شود، یک روش تصویربرداری غیرتهاجمی است که با استفاده از امواج صوتی، ساختار رگ‌ها و جهت و سرعت جریان خون را ارزیابی می‌کند.

در بررسی داپلکس، تصاویر سونوگرافی و اطلاعات داپلر در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. به این ترتیب، پزشک می‌تواند هم وضعیت ظاهری وریدها و هم عملکرد جریان خون در آن‌ها را بررسی کند.

مهم‌ترین هدف سونوگرافی قبل از لیزر واریس، شناسایی محل و شدت رفلاکس وریدی و تعیین مسیر مناسب درمان است.

سونوگرافی داپلر چه مواردی را مشخص می‌کند؟

۱. وجود رفلاکس وریدی

دریچه‌های وریدی به حرکت خون به سمت قلب کمک می‌کنند. اگر این دریچه‌ها به‌درستی بسته نشوند، خون می‌تواند در جهت معکوس جریان پیدا کند. سونوگرافی داپلکس با بررسی جریان خون در شرایط مناسب، وجود و میزان رفلاکس را مشخص می‌کند.

۲. وضعیت ورید صافن بزرگ و کوچک

ورید صافن بزرگ و ورید صافن کوچک از مسیرهای مهم وریدی سطحی پا هستند. نارسایی این وریدها می‌تواند در ایجاد واریس نقش داشته باشد. بررسی مسیر، قطر و عملکرد آن‌ها به پزشک در انتخاب روش درمان کمک می‌کند.

۳. وضعیت وریدهای عمقی

بررسی وریدهای عمقی برای شناسایی اختلالات همراه، مانند انسداد یا نارسایی دریچه‌ای، اهمیت دارد. در بیماران علامت‌دار مبتلا به واریس، ارزیابی سیستم وریدی عمقی بخشی مهم از بررسی پیش از درمان است.

۴. شناسایی مسیرهای غیرطبیعی جریان خون

گاهی منشأ رفلاکس در محل اتصال وریدها یا در وریدهای سوراخ‌کننده قرار دارد. بررسی دقیق می‌تواند مسیر بازگشت غیرطبیعی خون را مشخص کند و از انتخاب درمانی که فقط ظاهر رگ را هدف قرار می‌دهد، بدون توجه به علت اصلی، جلوگیری کند.

۵. اندازه‌گیری قطر و تعیین مسیر رگ

قطر ورید، عمق آن، مسیر حرکت و میزان پیچ‌خوردگی از اطلاعاتی هستند که ممکن است در برنامه‌ریزی درمان اهمیت داشته باشند. با این حال، قطر رگ به‌تنهایی معیار تشخیص نارسایی نیست و نباید به‌عنوان تنها عامل تصمیم‌گیری درباره لیزر استفاده شود.

۳. گزارش سونوگرافی داپلر باید شامل چه اطلاعاتی باشد؟

برای برنامه‌ریزی مناسب درمان، گزارش سونوگرافی باید متناسب با شرایط بیمار و هدف بررسی تهیه شود. در ارزیابی کامل رفلاکس وریدی، معمولاً موارد زیر اهمیت دارند:

• وضعیت بازبودن وریدها و وجود یا نبود شواهد لخته
• بررسی وریدهای عمقی و سطحی مرتبط
• ارزیابی ورید صافن بزرگ و صافن کوچک
• ثبت محل و مدت رفلاکس با روش استاندارد
• اندازه‌گیری قطر بخش‌های مرتبط از وریدها
• بررسی محل اتصال وریدهای صافن به سیستم عمقی
• ارزیابی وریدهای سوراخ‌کننده در صورت نیاز بالینی
• مشخص‌کردن منشأ و مسیر رفلاکس تا حد امکان

طبق راهنمای انجمن جراحان عروق، انجمن وریدی آمریکا و انجمن بیماری‌های وریدی و لنفاوی آمریکا، رفلاکس بیش از ۵۰۰ میلی‌ثانیه در بسیاری از وریدهای سطحی اصلی و بیش از یک ثانیه در وریدهای فمورال مشترک، فمورال و پوپلیته از معیارهای رایج تشخیصی است. تفسیر این اعداد باید با توجه به نوع ورید، روش انجام آزمایش و شرایط بالینی صورت گیرد.

بنابراین، صرفاً دیدن عبارت «واریس» در گزارش سونوگرافی برای تصمیم‌گیری درباره لیزر کافی نیست. تفسیر سونوگرافی داپلر توسط متخصص رادیولوژی آشنا با سونوگرافی وریدی و تطبیق آن‌ها با علائم بیمار ضروری است.

۴. آیا قبل از لیزر واریس آزمایش خون لازم است؟

یکی از پرسش‌های رایج بیماران این است که آیا برای لیزر واریس باید آزمایش خون انجام دهند؟

پاسخ به وضعیت سلامت بیمار، نوع مداخله و شیوه بی‌حسی بستگی دارد. آزمایش خون مشخصی وجود ندارد که انجام آن برای تمام افرادی که تحت لیزر داخل‌وریدی واریس قرار می‌گیرند، الزامی باشد.

پزشک بر اساس سابقه پزشکی و ارزیابی خطر ممکن است آزمایش‌های زیر را درخواست کند:

• شمارش کامل سلول‌های خون (CBC): در صورت وجود اندیکاسیون بالینی یا نیاز به ارزیابی پیش از مداخله.
• آزمایش‌های انعقادی مانند PT/INR و aPTT: در بیماران منتخب، برای مثال در برخی اختلالات انعقادی، بیماری‌های کبدی یا شرایط مرتبط با مصرف داروهای خاص.
• آزمایش عملکرد کلیه یا سایر آزمایش‌های پایه: در صورت وجود بیماری زمینه‌ای یا نیازهای خاص درمانی.
• بررسی بارداری: در شرایطی که احتمال بارداری وجود داشته باشد و نتیجه آن بر تصمیم‌گیری درمانی تأثیر بگذارد.

آزمایش‌های انعقادی نیز برای همه افراد به‌صورت روتین ضروری نیستند و نتیجه طبیعی آن‌ها همه اختلالات انعقادی را رد نمی‌کند.

اگر بیمار داروهای ضدانعقاد یا ضدپلاکت مصرف می‌کند، باید پزشک را مطلع کند. قطع یا تغییر این داروها بدون دستور پزشک می‌تواند خطرناک باشد.

۵. چه شرایطی ممکن است بر انتخاب لیزر واریس تأثیر بگذارند؟

سونوگرافی تنها بخشی از فرایند تصمیم‌گیری است. پزشک باید شرایط عمومی بیمار، شدت علائم و احتمال سودمندی مداخله را نیز در نظر بگیرد.

سابقه لخته‌شدن خون

سابقه ترومبوز ورید عمقی، احتمال لخته‌شدن خون یا وجود شواهد انسداد در سونوگرافی، ممکن است به ارزیابی دقیق‌تر نیاز داشته باشد. این سابقه لزوماً به معنای ممنوعیت قطعی لیزر نیست؛ اما می‌تواند بر انتخاب روش، زمان درمان و برنامه پیشگیری از لخته تأثیر بگذارد.

بیماری‌های زمینه‌ای و مصرف دارو

بیماری‌های قلبی، کلیوی، اختلالات انعقادی و برخی داروها باید پیش از درمان بررسی شوند. همچنین لازم است حساسیت‌های دارویی و سابقه واکنش به بی‌حسی موضعی به پزشک اطلاع داده شود.

بارداری

در دوران بارداری، درمان مداخله‌ای انتخابی واریس معمولاً به تعویق می‌افتد و ابتدا اقدامات محافظه‌کارانه متناسب با شرایط بیمار در نظر گرفته می‌شوند. تصمیم نهایی باید با نظر پزشک گرفته شود.

شدت علائم و وضعیت پوست

تورم پایدار، تغییر رنگ پوست، التهاب پوستی و زخم‌های وریدی می‌توانند نشان‌دهنده بیماری پیشرفته‌تر باشند و بر اولویت و نوع درمان تأثیر بگذارند.

۶. آیا همه افراد مبتلا به واریس به لیزر نیاز دارند؟

خیر. انتخاب درمان به نوع رگ‌های درگیر، وجود رفلاکس، شدت علائم و ترجیحات آگاهانه بیمار بستگی دارد.

• رگ‌های عنکبوتی و مویرگ‌های ظریف: در بسیاری از موارد، اسکلروتراپی یا لیزر سطحی، بسته به نوع ضایعه، مطرح می‌شود. انجام لیزر داخل‌وریدی برای تمام این موارد ضروری نیست.
• واریس همراه با رفلاکس وریدهای اصلی سطحی: در بیماران مناسب، لیزر داخل‌وریدی یا روش‌های اندوونوسکولار دیگر ممکن است پیشنهاد شود.
• رگ‌های برجسته همراه با وریدهای فرعی: گاهی علاوه بر درمان ورید اصلی، به فلبکتومی یا اسکلروتراپی تکمیلی نیاز است.
• واریس همراه با انسداد یا مشکلات سیستم وریدی عمقی: برنامه درمان باید با توجه به مشکل زمینه‌ای تنظیم شود و ممکن است به بررسی‌های بیشتر نیاز باشد.

نکته مهم این است که هدف درمان فقط از بین بردن رگ قابل‌مشاهده نیست؛ بلکه باید علائم، وضعیت گردش خون و احتمال عود نیز در تصمیم‌گیری لحاظ شوند.

۷. قبل از لیزر واریس چگونه آماده شویم؟

پس از تعیین روش درمان و دریافت دستورهای پزشک، رعایت چند نکته می‌تواند به آماده‌سازی بهتر کمک کند:

1. گزارش و تصاویر سونوگرافی قبلی را همراه داشته باشید.
2. فهرست داروها، مکمل‌ها و سوابق بیماری خود را به پزشک ارائه دهید.
3. سابقه لخته‌شدن خون، حساسیت دارویی و مداخلات قبلی عروقی را اطلاع دهید.
4. درباره نوع بی‌حسی، نیاز احتمالی به آزمایش، محدودیت‌های روز درمان و برنامه بازگشت به فعالیت‌های روزمره سؤال کنید.
5. دستورهای مرکز درمانی درباره غذا، نوشیدنی و داروها را رعایت کنید؛ این دستورها به نوع مداخله و روش بی‌حسی بستگی دارند.
6. درباره نیاز به جوراب فشاری، مدت استفاده و زمان پیاده‌روی بعد از درمان از پزشک سؤال کنید.

نیازی نیست همه بیماران تمام آزمایش‌ها یا تصویربرداری‌های ممکن را انجام دهند. بررسی‌ها باید بر اساس شرایط فردی و با هدف پاسخ‌دادن به پرسش‌های بالینی مشخص انتخاب شوند.

۸. آیا بعد از لیزر واریس هم سونوگرافی لازم است؟

برنامه سونوگرافی پس از درمان به نوع مداخله، علائم و میزان خطر بیمار بستگی دارد.

طبق راهنمای بالینی سال ۲۰۲۳، در بیماران بدون علامت و با خطر معمول که تحت ابلیشن حرارتی ورید صافن قرار گرفته‌اند، انجام سونوگرافی زودهنگام به‌صورت روتین صرفاً برای غربالگری لخته توصیه نمی‌شود. در بیماران پرخطر یا افرادی که پس از درمان علائم مشکوک پیدا می‌کنند، بررسی زودهنگام ممکن است لازم باشد.

بنابراین، نمی‌توان یک برنامه پیگیری یکسان را برای تمام بیماران در نظر گرفت. پزشک باید زمان ارزیابی مجدد را بر اساس روش درمان، شرایط بیمار و یافته‌های بالینی تعیین کند.

درد یا تورم جدید و قابل‌توجه یک پا، به‌خصوص اگر به‌صورت ناگهانی ایجاد شود، نیازمند ارزیابی فوری است. تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسه سینه نیز ممکن است نشانه یک عارضه جدی باشد و باید فوراً بررسی شود.

جمع‌بندی

پیش از لیزر واریس، تشخیص دقیق علت بیماری اهمیت زیادی دارد. معاینه تخصصی، بررسی سابقه پزشکی و سونوگرافی داپلکس وریدی به پزشک کمک می‌کنند تا وجود رفلاکس، وضعیت وریدهای سطحی و عمقی و مناسب‌بودن روش درمان را ارزیابی کند.

آزمایش خون برای همه بیماران الزامی نیست و باید بر اساس وضعیت سلامت، داروهای مصرفی و نوع مداخله درخواست شود. همچنین همه رگ‌های برجسته به لیزر داخل‌وریدی نیاز ندارند؛ انتخاب روش درمان باید بر اساس یافته‌های سونوگرافی و ارزیابی بالینی انجام شود.

در نهایت، سونوگرافی داپلر فقط یک آزمایش پیش از درمان نیست؛ بلکه یکی از ابزارهای اصلی برای انتخاب آگاهانه روش درمان واریس است.

منابع علمی

• Gloviczki P, et al. The 2023 Society for Vascular Surgery, American Venous Forum, and American Vein and Lymphatic Society clinical practice guidelines for the management of varicose veins of the lower extremities. Part II. Journal of Vascular Surgery: Venous and Lymphatic Disorders. 2024.
• Gloviczki P, et al. Routine use of concurrent fluoroscopic imaging during superficial endovenous interventions: A position statement of international venous societies. Phlebology. 2023.
• مقایسه فراوانی واریس وریدهای اندام تحتانی و عوامل شغلی مرتبط با آن در کارکنان درمانی و اداری
  نویسندگان: فرزانه رحیم‌پور و همکاران
  نشریه: مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد
  سال انتشار: ۱۳۹۴
  موضوع: بررسی شیوع واریس و عوامل مرتبط با آن.
• گزارش یک مورد تشخیص زودهنگام مالفورماسیون شریانی‌وریدی بر اساس یافته‌های سونوگرافی داپلر ترانس‌کرانیال
  نویسندگان: حمید اشرفی و رضا بوستانی
  نشریه: مجله پزشکی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه
  سال انتشار: ۱۳۸۸
  موضوع: کاربرد سونوگرافی داپلر در تشخیص ناهنجاری‌های عروقی؛ این مقاله درباره عروق مغزی است و منبع مستقیم برای واریس پا محسوب نمی‌شود.